«تربیت در منطق اسلام آن نیست که انسان را صرفاً به انجام یک سلسله رفتارهای ظاهری عادت بدهیم. ممکن است کسی به انجام کاری عادت کند، اما هنوز آن کار را آگاهانه و از روی انتخاب انجام ندهد. چنین رفتاری اگرچه در ظاهر درست است، اما هنوز تربیتِ کامل به شمار نمیآید. تربیت آنگاه تحقق پیدا میکند که انسان بفهمد چه میکند، چرا میکند و با ارادهٔ خود آن راه را انتخاب کند.
در تربیت اسلامی، هدف آن است که در درون انسان چراغی روشن شود؛ چراغی که راه درست را به او نشان دهد. اگر این چراغ روشن شد، انسان حتی در جایی که هیچ ناظری حضور ندارد، باز هم راه درست را انتخاب میکند. اما اگر انسان فقط به وسیلهٔ فشار بیرونی و نظارت دیگران به انجام کار درست وادار شود، به محض آنکه آن فشار برداشته شود، احتمال لغزش بسیار خواهد بود.
از این رو، مهمترین وظیفهٔ مربی آن است که روحِ فهم و تشخیص را در انسان بیدار کند. مربی باید به شاگرد، فرزند یا مخاطب خود کمک کند تا حقیقت را بشناسد و با اندیشهٔ خود آن را بپذیرد. اگر انسان به این مرحله برسد، دیگر نیازی به مراقبت دائمی ندارد؛ زیرا در درون خود، نیرویی برای هدایت خواهد داشت.
تربیتِ صحیح همچنین با احترام به شخصیت انسان همراه است. انسان موجودی نیست که بتوان او را همچون یک ابزار شکل داد و به هر صورتی که خواست درآورد. انسان دارای کرامت و اراده است و باید در فرایند تربیت، این کرامت حفظ شود. اگر در تربیت، شخصیت انسان تحقیر شود یا آزادی اندیشه از او گرفته شود، نتیجهٔ آن انسانهایی خواهد بود که یا مطیعانی بیفکرند یا معترضانی سرخورده.
در نگاه ما، تربیت یعنی فراهم آوردن زمینهای که انسان بتواند استعدادهای خدادادی خود را شکوفا کند. هر انسانی ظرفیتهایی در وجود خود دارد که اگر به درستی پرورش یابد، میتواند به رشد فردی و اجتماعی بزرگی برسد. نقش خانواده، مدرسه و جامعه آن است که این استعدادها را بشناسند و برای شکوفایی آنها فرصت فراهم کنند.
همچنین باید توجه داشت که تربیت تنها انتقال دانش نیست. آموزش و تربیت دو امر مرتبطاند اما یکسان نیستند. ممکن است کسی دانش فراوانی بیاموزد، اما از نظر اخلاقی و انسانی رشد نکرده باشد. تربیت آن است که در کنار آگاهی علمی، روح تعهد، مسئولیت و اخلاق نیز در انسان پرورش پیدا کند.
بنابراین جامعهای موفق خواهد بود که در آن، نظام تربیتی به جای تولید انسانهای مطیعِ صرف، انسانهای آگاه، مسئول و صاحب اندیشه پرورش دهد؛ انسانهایی که بتوانند با عقل و ایمان خود راه درست را تشخیص دهند و در مسیر آن پایدار بمانند.»
منبع: شهید آیتالله دکتر سیدمحمد حسینی بهشتی، تعلیم و تربیت در اسلام، مجموعه آثار، بنیاد نشر آثار دکتر بهشتی.
